Gradski muzej Sombor

Praistorija

Kulture mlađeg kamenog doba — neolit

6000–3200 godina pre nove ere

Prva ljudska staništa

U praistorijskoj zbirci Muzeja čuva se arheološki i osteološki materijal koji svedoči o neprekidnom trajanju života počev od neolita, pojave najstarije zemljoradničke kulture na ovom području, kulture starčevo — kereš (Körös), sve do poslednje faze latena, mlađeg gvozdenog doba, do nastojanja Rimljana da, od izvora do ušća, ovladaju celim tokom Dunava.

Prvi tragovi života ljudi na našem području potiču iz neolita (oko 6000 godina pre nove ere).

Nosioci starčevačke kulture bili su prvenstveno zemljoradnici, ali su se bavili i stočarstvom, lovom i ribolovom. Starčevačka naselja podizana su u blizini reka ili bara, na uzdignutim lesnim terasama i gredama. Stanovalo se u zemunicama i nadzemnim zgradama.

Materijalni ostaci ove kulture — raznovrsni oblici sudova od pečene zemlje, alati od kresanog i glačanog kamena, kosti, rožine, figurine i amuleti konstatovani su na nizu nalazišta. Keramički nalazi raznih oblika ukrašeni su u tehnici barbotina, štipanja, otisaka nokta, nalepljivanja i dr. Pojavljuje se i slikana keramika u kombinaciji bojenja belom bojom na tamnoj osnovi i tamnom bojom na svetloj osnovi.

Starčevačka kultura se u severnom delu Vojvodine dodiruje i meša sa kereš kulturom iz Mađarske. Ove elemente uticaja kereš kulture na području koje zauzima starčevačka kultura susrećemo na lokalitetu Magareći mlin kod Apatina i Donja Branjevina kod Odžaka.

Među mnogobrojnim lokalitetima napoznatiji su: Bački Monoštor, Bač, Bogojevo, Apatin, Donja Branjevina…

Oko 4500. godine pre nove ere naseljavanjem novih populacija dolazi do formiranja vinčanske kulture i do otkrića metalurgije bakra. Ovaj period u našim oblastima je od 4500. do 3300. godine pre nove ere. Kao i u prethodnom periodu, nosioci vinčanske kulture su zemljoradnici, koji stanuju u zemunicama i nadzemnim kućama, a naselja su najčešće na terasama reka.

U vinčanskoj kulturi, slično starčevačkoj, zadržava se skeletno sahranjivanje. Groblje je izvan naselja, mada ima pojedinačnih grobova i u samom naselju (Bogojevo). Pokojnici su polagani u raku u zgrčenom položaju na bok. U grobovima su nađeni raznovrsni prilozi: posude, alatke, nakit i životinjske kosti.

Na području Muzeja u Somboru za sada je vinčanska kultura posvedočena na manjem broju lokaliteta, od kojih je najznačajniji Bogojevo. Reč je o naselju sa ostacima kuća; osim delova arhitekture, nađeno je dosta pokretnog materijala: posuđe i alatke od kamena, kremena, kosti i roga. U vinčanskoj kulturi izrađivani su idoli, koji najčešće predstavljaju božanstvo — Veliku majku, simbol plodnosti, nesumnjivo u vezi sa zemljoradničkim kultom i magijom koja je trebalo da utiče na plodnost zemlje i plodnost uopšte.

Krajem perioda vinčanske kulture čovek je upoznao metal — bakar i koristio ga. Vinčanski metalurzi imali su tehnološka znanja pri obradi metalnih predmeta, što na mnogim nalazištima dokumentuju bakarne perle, narukvice, igle, dleta, sekire–čekići i dr.

Kulture ranog metalnog doba — eneolit

3200–2000 godina pre nove ere

Na prelazu iz neolita u metalno doba najraniju pojavu na našem području predstavljaju tisa–polgar i bodrog–kerestur kulture. Njihovo matično područje je u istočnoj Mađarskoj. Ove kulture poznate su preko istraženih nekropola skeletno sahranjenih pokojnika sa većim brojem priloga (keramičke posude, alatke od kremena, kamena i bakra). Na prelazu iz neolita u metalno doba, u vreme kada bakar u ekonomici praistorijskog društva dobija daleko značajniju ulogu od one koju je imao u grupama finalnog neolita, razvijaju se po svom karakteru i tipologiji materijala dva sasvim nova kulturna kompleksa: badenski, kao stariji i vučedolski, kao mlađi. Dolazi do promene načina života, novih keramičkih oblika, novih oblika oruđa i oružja, nastaju i promene u načinu sahranjivanja.

Tradicionalni način sahranjivanja (polaganje pokojnika u zgrčenom položaju) zadržava se još neko vreme, ali se uporedo sa njim javlja i skeletno sahranjivanje pod tumulima. Kasnije se javlja i spaljivanje pokojnika i sahranjivanje u urnama, što će tokom bronzanog doba biti jedan od osnovnih načina sahranjivanja u jugoistočnoj Evropi. Lokaliteti na kojima su konstatovani predmeti iz perioda eneolita su: Bogojevo, Bač, Doroslovo, Bezdan, Gakovo, Apatin itd.

Kulture bronzanog doba

2000–1000 godina pre nove ere

Bronzano doba u Vojvodini otpočinje u periodu od 2000. do 1000. godine pre nove ere i na našem muzejskom području je jedna od najmanje poznatih i istraženih epoha u praistoriji.

Mada su prvi nalazi prispeli u Muzej krajem XIX veka, sistematskih iskopavanja nije bilo. Veliki broj predmeta je pribavljen kao slučajni nalaz prilikom kopanja zemlje za ciglane u Gakovu, Kupusini, Bačkom Bregu…

Za kulture bronzanog doba karakteristična je bogato ukrašena keramika i plastično izražena u raznovrsnim oblicima i ornamentici.

Metalni predmeti izrađuju se od bronze; to su: bodeži, mačevi, vrhovi koplja, sekire, fibule, narukvice i igle. Predmeti su izrađeni u tehnici livenja, a ukrašeni u tehnici iskucavanja i punktiranja.

Materijal bronzanog doba otkriven kod Bogojeva i Apatina uglavnom predstavlja grobne nalaze — urne Hügelgräber kulture, kao i inventar skeletnog groba sa dosta priloga, naročito metalnih, na lokalitetu „Šaponja salaši” kod Sombora. Iz istog perioda su i predmeti sa lokaliteta „Goge — Vinogradi” na periferiji Sombora; oni potiču iz naselja ovog perioda sa ostacima podnica kuća, ognjišta i jama koje su bile ispunjene keramičkim materijalom.

Kulture starijeg gvozdenog doba

X–III veka pre nove ere

Početak I milenijuma na ovom području obeležava prvu upotrebu gvožđa i formiranje novih kulturnih grupa.

Na području Bačke i severne Srbije razvila se bosutska grupa, a u uskom pojasu jugoslovenskog Podunavlja valsko–daljska, zahvatajući deo zapadne Bačke i istočne Slavonije.

Materijal ove kulturne grupe uglavnom nam je poznat po nekropolama, kao što je nekropola „Đepfeld” kod Doroslova. Na ovom lokalitetu je otkriveno više od 180 grobnih celina sa ostacima spaljenih pokojnika i predmetima koji su direktno ili indirektno bili u vezi sa pokojnikom; na primer, nakit ili neki drugi predmet koji je ukazivao na pokojnikovo mesto u društvu.

Delovi konjske opreme, terakota konja i skeleti konja potvrđuju i uticaj istočnih Trakokimerskih elemenata na ovom prostoru. Keramika i metalni predmeti od bronze i gvožđa ukazuju da je nekropola nastala u ranom gvozdenom dobu i da je korišćena u kontinuitetu do dolaska Kelta na ove prostore.

Kultura mlađeg gvozdenog doba

III vek pre nove ere — početak I veka nove ere

Pozno gvozdeno doba — laten počinje na prelasku IV u III vek pre nove ere i povezuje se sa dolaskom Kelta na područje Panonije i srpskog Podunavlja.

Nakon neslavnog pohoda na Delfe 279. godine pre nove ere, Kelti se vraćaju i stalno naseljavaju jugoslovensko Podunavlje, Posavinu i Pomoravlje, zasnovavši plemensku zajednicu Skordiska.

Keltska država Skordiska zadržala se do dolaska Rimljana u I veku nove ere.

Značajne odlike latenske civilizacije su upotreba grnčarskog točka, masovna izrada usavršenog oruđa, oružja i vojne opreme (mačevi, bojni noževi, umbo, konjska oprema), početak kovanja novca.

Pokojnike su sahranjivali inhumiranjem i spaljivanjem. U oba slučaja nakit, oružje i oruđe polagani su u grobnu jamu. Mačevi i koplja kod ratnika najčešće su savijani i polagani u grobnu jamu.

Skordisci su izgubili svoju samostalnost posle propasti panonskog ustanka protiv Rimljana. Njihova je teritorija uključena u rimsku provinciju Panoniju.

U I veku nove ere keltska kultura je i dalje temelj rimskoj provincijskoj kulturi. Njen uticaj je vidljiv na mnogim proizvodima novodošavših sarmatskih plemena, koja su poprimila mnoge elemente keltske materijalne kulture.

Predmeti keltske materijalne kulture su otkriveni na mnogim nalazištima: Odžaci (keltski konjanički grob), Plavna, Doroslovo, Vajska, Riđica itd.

I–IV vek nove ere

Teritorija današnje Vojvodine na prelazu iz stare u novu eru bila je naseljena ilirskim, keltskim i sarmatskim plemenima, koja su bila na različitom društveno–ekonomskom i kulturnom nivou.

Teritoriju današnje Bačke i Banata od I do IV veka naseljavala su razna sarmatska plemena. Sarmati su narod iransko–južnoruskog porekla. U staroj postojbini bili su poznati kao konjanici i polunomadski stočari, ali posle doseljavanja na nove teritorije, postepeno su prihvatili od autohtonog stanovništva sedelački način života. U novim oblastima Sarmati zatiču starosedelačko stanovništvo, keltski i dački živalj, koji pokoravaju i sa njima nastavljaju zajednički život. Dolaskom na novu teritoriju stupaju u dodir sa velikom antičkom civilizacijom — Rimom, koja je izvršila veliki uticaj na materijalnu i duhovnu kulturu sarmatskih plemena.

Odnosi Sarmata prema Rimskoj imperiji, sa kojom su se graničili, bili su jako promenljivi tokom čitave njihove istorije. Osim čestih ratovanja povremeno je dolazilo i do savezničkih odnosa. U momentima zatišja uvek je dolazila do izražaja trgovina, što objašnjava odakle rimski novac i drugi predmeti u sarmatskim grobovima. Sarmati su svoje pokojnike sahranjivali najčešće u običnim zemljanim rakama; takođe je zastupljen i ritual sahrane pod humkama (velika sarmatska nekropola kod Vajske) ili u rakama sa drvenom konstrukcijom. Ženski grobovi su bili bogati prilozima: fibulama, niskama, naušnicama, narukvicama, ogledalima, pršljencima, posudama…

Na formiranje materijalne kulture Sarmata u Vojvodini veliki uticaj su imali autohtoni keltsko–dački elementi, blizina jedne visoko razvijene rimske civilizacije, kao i grčko–helenistički i iranski elementi u umetničkoj obradi metala koje su, uz nove tipove oružja, doneli sa sobom iz svoje postojbine: polihromija, pseudogranulacija, filigran.

Materijalna kultura Sarmata se ogleda na predmetima najčešće nađenim u grobovima u Bajmoku, Svetozaru Miletiću, Ruskom Krsturu, Vrbasu, Kuli, Stanišiću…