Gradski muzej Sombor

Istorija

Istorijsko odeljenje Gradskog muzeja u Somboru postoji od osnivanja Istorijskog društva Bač–bodroške županije. Formirano je s ciljem da proučava i prezentuje zavičajnu istoriju grada od XV veka do savremenog doba.

Nakon srednjovekovnog razvoja naselja Cobor Sent Mihalj, izgradnje prvog palisadnog utvrđenja porodice Cobor u XV veku, kao i pokušaja da se imanje ove velikaške porodice odbrani od nadolazeće turske opasnosti, razvoj Sombora je bio uslovljen mnogim faktorima. Pre svega, unutrašnjom i spoljašnjom politikom države u čijem sastavu se nalazio u određenom periodu (Habzburška monarhija, Austro–Ugarska ili Kraljevina Jugoslavija), zatim povoljnim geostrateškim položajem, blizinom Dunava i kopnenih puteva prema Evropi, ali i ekonomskom snagom i inventivnošću svojih građana.

U vreme turske dominacije nad današnjom Vojvodinom od 1541. do 1699. godine Sombor je bio nahijsko sedište segedinskog sandžaka, ali i tvrđava sa opkopom koji je prokopan 1685. godine, u vreme Velikog bečkog rata. Pobedonosni pohod princa Eugena Savojskog potisnuo je Turke južno od Save i Dunava, te je Sombor bez borbe oslobođen 12. septembra 1687. godine, otkada je inkorporiran u austrijsku Vojnu granicu prema Turcima.

Doseljavanjem Bunjevaca 1687. godine pod vođstvom Dominika Markovića i Gruje Aksimarkovića, te seobom Srba pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem opustošeni predeli oko Sombora su naseljeni vojničkim, ratu vičnim stanovništvom. Od 1702. godine, stvaranjem Potisko–pomoriške granice između Dunava i Tise, Sombor dobija status vojnog šanca (Oppidum fossatum), a od 1717. godine, zahvaljujući zaslugama somborskih graničara za austrijsku krunu, vojnička varoš (Oppidum millitare).

Ukidanje Potisko–pomoriške vojne granice i razvojačenje somborskih militara, proveden i 1745. godine, kao i nepovoljan položaj koji bi militari imali pod županijskom upravom, uticali su na Srbe i Bunjevce da pokrenu postupak elibertacije i uzdizanje Sombora u privilegovan status — Slobodnog kraljevskog grada. Uspostavljanjem Bač–bodroške županije 1786. godine sa sedištem u Somboru nastaje specifičan život grada, u kome se potčinjenost centralnoj vlasti ostvaruje putem županijske skupštine (Congregatio generlis) i kameralne administracije, dok sva razvojna pitanja grada — plemića rešavaju njegovi građani u Magistratu i Senatu. Svi veliki istorijski događaji, kao što su revolucija 1848/49. godine, Austro–Ugarska nagodba i Prvi svetski rat, te raspad Dvojne monarhije, neminovno su uticali na život i razvoj Sombora, ali su vrlo retko uspevali da poremete klimu dobrih međunacionalnih odnosa njegovih stanovnika, utemeljenih tzv. „Alternativom” iz 1749. godine.

Nakon elibertacije Sombora 1749. godine, kolonizacije zanatlija Nemaca i Mađara u drugoj polovini XVIII veka , donošenja Urbara za naseljena mesta, prokopavanja Francovog kanala 1802. godine, prvog plovnog kanala u Evropi, pretvaranja pustara u plodnu oranicu i podizanja obrazovnog nivoa stanovništva, stvoreni su uslovi za ubrzani privredni razvoj Sombora i okoline. Iako će sve do sredine XX veka zadržati karakter ruralnog grada, u Somboru se tokom XIX veka osetno razvijaju zanatstvo i trgovina i stvara građanski sloj koji, zahvaljujući svom bogatstvu, daje pečat društvenoj i kulturnoj klimi u gradu.

Presudan značaj za uspešan razvoj Sombora i nastajanje njegove obrazovne i kulturne tradicije imalo je osnivanje mnogih škola, konfesionalnih i državnih, započeto osnivanjem Mrazovićeve Norme 1778. godine. Do sredine XX veka u gradu , selima i salašima razvila se razgranata mreža osnovnih i srednjih škola, čiji su učenici odlazili na dalje školovanje u univerzitetske centre u Evropi, da bi povratkom u Sombor postali dragocen sloj intelektualaca koji su svojim doprinosom menjali lice grada i stvarali bogatu društvenu i kulturnu baštinu.

Od 60–ih godina XIX veka do 1941. godine osnovano je i delovalo u raznim oblastima kulture i društva oko 150 udruženja, kao što su: pevačka društva, diletantska kola, Bunjevačko–šokačko udruženje, Savez bačkih društava prijateljstva, Kolo srpskih sestara i sl. Istovremeno se razvijaju neke od najstarijih ustanova kulture u zemlji: Gradska biblioteka, osnovana 1859. godine; Narodno pozorište, osnovano 1882. godine; Gradski muzej, osnovan 1883. godine i dr. U istom periodu mladi Somborci odmeravaju svoje snage na sportskim borilištima u mnogim sportovima koji se neguju u gradu, prvenstveno u plivanju, vaterpolu, rvanju, mačevanju, fudbalu, gimnastici i atletici; pri tome postižu zapažene rezultate u periodu između dva svetska rata. Sombor je imao svoje predstavnike i na Olimpijskim igrama, počev sa Olimpijadom u Parizu 1924. godine.

Nedostatak kapitala za jači razvoj industrije i privredna stagnacija 20–ih i 30–ih godina XX veka uticali su na položaj Sombora u Kraljevini Jugoslaviji, te on gubi status Slobodnog kraljevskog grada i županijskog sedišta. Aktivnost građanskih političkih stranaka zamire, ali se budi svest radničke klase koja zaoštrava sindikalnu borbu pod uticajem URSS–a i KPJ u ilegali. U takvim političkim prilikama Sombor je dočekao 1941. godinu i mađarsku okupaciju.

Članovi KPJ i SKOJ–a su tokom Drugog svetskog rata u Somboru vodili ilegalnu borbu protiv okupatora, palili žito i razvijali propagandnu delatnost, pripremajući se za konačno oslobođenje grada 21. oktobra 1944. godine. Osnivanjem somborskog partizanskog odreda u oktobru 1944. godine somborska omladina je masovno prišla jedinicama NOV i POJ–a i dala svoj doprinos oslobođenju Jugoslavije. U novembru 1944. godine somborski partizani su se borili u Batinskoj bici, doprinevši konačnom oslobođenju zemlje od okupatora 1945. godine.